Bugüne deðin yapýlan Çerkes Ethem çalýþmalarýný (Cemal Þener vs.) nasýl deðerlendiriyorsunuz?

     Türkiye’deki rejimin resmi bir tarihi var. Bu tarihe göre, Ethem Bey haindir. Bugüne deðin Kutay’dan Þener’e kadar kimi yazarlarýn Çerkes Ethem hakkýnda yaptýklarý çalýþmalarý, mikroskopun altýna koyduðunuz zaman, resmi tarihin saðdan veya soldan yorumlanmasý olduðunu görürsünüz. Rejimden ve tabii onun resmi tarihinden kopulmadýðý taktirde, uðraþýlan tarihi anýn, þurasýna veya burasýna iliþkin yapýlan kimi eleþtirelmiþ gibi gözüken‘tespitlerin’ kýymeti harbiyesi olmaz. Çünkü, Cemal Þener’in kitabýnda da görülebileceði gibi, yazar, resmi tarihin esiridir. Ne diyor Þener?

     Çerkes Ethem-Mustafa Kemal çatýþmasý, M. Kemal’in yengisi ile sonuçlandý. Osmanlý teokratik yönetimi ise yerini lâik cumhuriyet idaresine býraktý... Bir dizi unsurunu eleþtirebiliriz. Ama Osmanlý yapýsý düþünüldüðünde ilerici harekettir. Emperyalizme karþý ulusal kurtuluþ hareketi olduðu için de anti-emperyalist bir harekettir.

     Acaba Çerkes Ethem bu kavgayý baþarsaydý ne olurdu? Doðrusu bu konuda kesin hatta olumlu konuþmak pek mümkün deðildir

      Burada kaçýnýlmaz olarak üç noktaya deðinilmesi gerekmektedir. Birincisi, 1914-1918 arasý yaþanan Birinci Emperyalist savaþtan otuz sene evvel, Friedrich Engels’in, muazzam bir uzak görüþlülük ile dile getirdiði þu sözleri aktarmama müsade ediniz.

      Prusya-Almanya için, bir dünya savaþýndan, hem de boyutlarý ve yýkým þiddeti açýsýndan bugüne dek tahayyül edilmemiþ ölçüde bir dünya savaþýndan baþka bir savaþ artýk mümkün deðildir. Sekiz ile on milyon asker birbirini boðazlayacak ve bu þekilde, þimdiye kadar hiçbir çekirge sürüsünün yapamadýðýndan çok daha çorak ve harabedilmiþ hale getirene kadar, Avrupa’yý iliðine kadar kurutacaklar. Üç ya da dört yýl içine sýkýþtýrýlmýþ ve tahribatý da tüm bir kýta da Otuz Yýl Savaþý’nýn yýkýmý; açlýk, veba, aðýr sýkýntý ve ýzdýraplarýn halk kitleleri ve ordular üzerinde yaratacaðý moral bozukluðu; ticaret, sanayi ve kredi alanlarýndaki suni mekanizmalarýmýzýn umutsuz kargaþasýnýn genel iflasla sonuçlanmasý; -þimdi lütfen dikkat buyrunuz- düzinelerce tacýn kaldýrýmlara yuvarlanacaðý ve bunlarý yerden kaldýracak kimsenin bulunamayacaðý ölçüde eski devletlerin ve bunlarýn nasýl sonuçlanacaðý ve kimin muzaffer çýkacaðýný önceden kestirebilmenin mutlak imkansýzlýðý; sadece bir tek netice mutlak olarak bellidir: genel bitkinlik ve iþçi sýnýfýnýn nihai savaþý için koþullarýn oluþmasý.

      Kendimizi o günlere ýþýnladýðýmýzý var sayalým. Osmanlý imparatorluðunun çivisi çoktan, daha savaþtan önce çýkmýþ durumda idi. Ýmparatorluðun savþa katýlmasýnýn nedenlerinden biri de, tahtý ayakta tutmaktý. Fakat, savaþ, Engels’in izah ettiði tüm detaylarý ile Osmanlý Ýmparatorluðu’nu da yerle bir etti. Kitabýma, Mustafa Kemal’in, Enver Paþa’ya yazdýðý 20 Eylül 1917 tarihli raporu bilerek koydum. Ne diyor Mustafa Kemal o raporunda?

     “Harp daha çok zaman devam ederse, bütün kýsýmlarý zaten felce uðramýþ olan hükümet binasý ve hanedan birdenbire çökebilir.

     Tüm bu aktarýmlar bize neyi anlatýyor? Tarihin gelinen o aþamasýnda, bir takým tahtlarýn ve taçlarýn, -tabii bu arada Osmanlý’nýn da tacýnýn ve tahtýnýn- gideceðini. Mustafa Kemal, bu tahliline raðmen daha uzun bir süre bu tacý ve tahtý yerden kaldýrýp, padiþahý kurtarmaya çalýþacaktýr. Padiþah ile Almanya’ya yolculuðu sýrasýnda, Ahmet Ýzzet Paþa ile yaptýðý görüþmelerde, hükümette yeralmak istdiðini sürekli dile getirdiðini biliyoruz. Daha sonra Samsun’a çýktýktan sonra da, Anadolu’da oluþacak olan hareketin Padiþah’a karþý gelmiyeceðini defalarca temin etmeiþtir. O nedenle, zaten yýkýlmakta ve çökmekte olan Padiþah’ýn, Mustafa Kemal tarafýndan düþürüldüðünü söylemek ve bu hareketi ilerici olarak tanýmlamak doðru deðildir. Ýngilizlerin gözünde bütün uþak olma deðerini bile yitirmiþ olan Padiþah’a, Ankara, son merhamet darbesini vurdu derseniz, evet kabul derim. Ama ala ve vala ile, bu olayý büyütüp, devrim gibi köklü bir toplusal transformasyon ile ayný kefeye korsanýz, bunu, bilimsel olarak kimselere anlatamazsýnýz. Çünkü, örnek vermek gerekirse, düþürüldüðü söylenilen Halifelikten, olduðu gibi ordu ve bürokrasi aygýtýnýn yaný sýra olduðu gibi feodal üretim iliþkileri de devralýnmýþtýr.

     Ýkincisi, Kemalist hareketin anti-emperyalist olduðu doðru deðildir. 17 Kasým 1918 tarihinde, Mustafa Kemal’in Mimber gazetesinde yayýmlanan röportajýný burada örnek vermek isterim. Aynen þöyle diyor Mustafa Kemal: “Ýngilizlerin Osmanlý milletinin hürriyetine ve devletimizin istiklaline riayette gösterdikleri hürmet ve insanlýk karþýsýnda yalnýz benim deðil bütün Osmanlý milletinin Ýngilizlerden daha iyiliksever bir dost olamayacaðý kanaatiyle duygulanmalarý pek tabiidir.”

     Keza Mustafa Kemal, 1919’da Samsun’a çýktýktan sonra da çok yalýn bir þekilde, "Padiþah ve Ýtilaf devletleri ile düþmanlýk durumuna girilmeyeceðini"dile getirmiþtir. Bunu en meþhur Kemalist yazar Avcýoðlu dahi kabul etmektedir. Bu örnekler bize, Mustafa Kemal’in, "reel politik" davranan, emperyalist sermaye ve siyasetin çekim merkezinin dýþýna çýkmamayý taahüt eden bir üçüncü dünya politikacýsý olduðunu göstermektedir.

     Üçüncüsü, Çerkes Ethem’in, bir programý olmadýðýný, emperyalizmden ve erkaný harp paþalarýndan gocunan geniþ köylü kitlelerinin ve ufuklarý dünyaya milli burjuvaca bakanlarýn temsilcisi olduðunu kitapda izah ettim. Bu ölçekteki birisinin, es kaza iktidara geldiðinde, yapacaklarýnýn matah bir þey olmayacaðý açýktýr. Neden? Çünkü, gocunduðu dünyadan, idelojik olarak hala beslenmektedir. Fakat, komünistlerle iyi geçinen ve dönemin Sovyetleri ile pek çok konuda örtüþen ve onlarýn etkisi ile yeniye açýk bir Ethem’in daha kararlý bir þekilde, eski rejimden köklü kopmasýnýn imkanlarý varolabilirdi diye de düþünülebilir. Çünkü, en azýndan 1920’nin ortalarýnda Ethem Bey’de bunun emareleri görülmüþ olunacak ki, kimi Sovyet yazarlarý Onun hakkýnda “Komünizm’in, ona bir Müslüman ahlâký atfeden, ilkel ve bilisiz, fakat nisbeten dürüst yorumlarý” demiþlerdi. 

     Size göre Çerkes Ethem’in iktidar savaþýný kaybettiði kýrýlma aný neresidir?

     Elimizdeki veriler, Ethem Bey’in yalnýz baþýna bir iktidar savaþý verdiðini göstermiyor. Bilakis, Ethem Bey’in, biraz evvel bahsettiðim kimi milli burjuva ve komünist güçlerle birlikte, ilkin Yeþil Ordu ve daha sonra da Halk Ýþtirakyun Fýrkasý’nýn kuruluþ aþamasýnda ortak hareket etmeye çalýþtýklarýný gösteriyor. Karþý taraf, yani Mustafa Kemal cephesi, bu durumu anýnda gördü. Ýlkin tatlý sert müdahaleler ile yanýna çekmeye çalýþtý. Ardýndan da baktý olmuyor, tasfiye yolunu seçti.  

     Bugüne deðin Ethem’in “hain” olarak yazýlmasýný Türk resmi tarih yazýmýnda nereye koyuyorsunuz. Yunanlarla iþbirliðine gitmesini nasýl deðerlendiriyorsunuz?

     Bence hain tanýmý yapmakla, resmi tarih doðasý gereði hareket ettiðini göstermekte. Ethem Bey, Yunan hatlarýndan geçiþ talebinde bulunmamýþ olsaydý da, hain diye adlandýrýlacaktý. Neden? Hakim sýnýflara kafa tuttuðu için. Tarihe bir bakýn. Kimler, hain, anarþist, terörist diye damgalanmakta? Hakim sýnýflara kafa tutanlar. Yani, Çerkes Ethem, Nazým Hikmet, Yýlmaz Güney...bunlarýn hepsi, tarihin o anýnda sisteme ve onun hakim sýnýflarýna eyvallah demedikleri için hain olarak damgalanmýþlardýr. Ve doðrusunu söylemek gerekirse, Nazým Hikmet Ran’ýn o meþhur vatan haini þiirinin dizelerini hatýrlayacak olursak, hakikaten de, evet bu saydýðým insanlar vatan hainidirler. Pekii ya bu insanlarýn geniþ halk kitleleri ve ezilenlerin nezdinde durumlarý nedir? Onlardan büyük bir saygý ile bahsedilir. Ezilenlerin gönlünde taht kurmuþlardýr. O nedenle, provakatif bir tanýmlama yapacak olursam, Çerkes Ethem, sistem tarafýndan, onun hakim sýnýflarý tarafýndan, hain olmaktan çýkarýlýp, affa tabi tutulduðu taktirde, ehlileþtirilmiþ ve deðerini yitirmiþ olur. Hakim sýnýflarýn onu hain diye adlandýrmalarý, Ethem Bey açýsýndan bir þereftir.

      Þimdi Yunanlýlarla iþbirliði meselesine gelecek olursak. Ýlkin herkesin ezberini bozup, kendisini Ethem Bey’in yerine koyup, þu nokta üzerinde düþünmesi lazým. Yaklaþýk bir senedir Yunan kuvvetlerine Batý Cephesinde kök söktürüyorsunuz. Ankara ile aranýzdaki çeliþki artýk kendisini silahlara terk etmiþ. Kendinizi birden, iki ateþin arasýnda buluyorsunuz. Ne yapacaksýnýz? Harp sanatý açýsýndan bakýldýðýnda, Ethem Bey’in gerçekleþtirdiði þey, tam anlamý ile bir mucizedir. Bu hem askeri açýdan hem de siyasi açýdan böyledir. Çünkü Ethem Bey, takriben 500-1000 km’lik bir güzergah üzerinde, 700’e yakýn savaþçýsý ile, bir aya yakýn bir süre boyunca bu bahsettiðim iki ateþ arasýnda, gayri nizami savaþýn kurallarýný uygulayarak, zaman zaman Ankara, zaman zaman da Yunan kuvvetleri ile sýcak temas yaþamasýna raðmen, ne Ankara’nýn eline geçmiþtir ne de Yunan kuvvetlerinin hizmetinde hareket etmeyi kabul etmiþtir. Yunan tarafýna verdiði mesaj aþaðý yukarý þudur. Size kök söktüren ben, þimdi savaþ alanýnýn dýþýna çýkýyorum. Nötr kalacaðým. Bana geçiþ hakký verin. Dediði ve yaptýðý budur ve bunun kanýtlarý kitapta vardýr. Yunan tarafý tabii ki, daha fazlasýný beklemiþtir. Ethem Bey’den beklediðini alamamýþtýr. Fakat netice itibarý ile, Ethem Bey’in geçiþ hakkýnýn kabul edilmesi, Yunan tarafý açýsýndan bir moral üstünlük olarak telakki edilmiþtir. Ýlginçtir. Ethem Bey, geçiþ hakkýný elde ettikten sonra, ne Ýzmir’de kaldýðý günlerde, ne Atina’da kaldýðý günlerde ne de ömrünün sonuna kadar kalacaðý Ürdün’de, Yunan veya Ýngiliz makamlarý tarafýndan maaþa baðlanmamýþ, el üstünde tutulmamýþ, Ankara’ya karþý cepheye sürülmemiþtir. Ve bu bahsettiðim tarihlerde, söz konusu ülkelerin kayýtlarýnda, Ethem Bey hakkýnda övücü söz bulunmaz. Bilakis, mimlidir ve tehlikelidir. Ne yaptýðý her zaman bilinmek istenir. Arþiv kayýtlarýndan bu belgeleri kitaba aldým.  

     Size göre Çerkes Ethem, 1920’lerde desteðini çekmiþ olsaydý Kurtuluþ savaþý kazanýlabilir miydi?

     Sorunuzdaki Kurtuluþ Savaþý formulasyonu bence doðru deðil. 1919-1923 arasý dönem, bence, daha çok bir iç savaþtý. Ýngiliz, Ýtalyan ve Fransýz kuvvetleri ile resmi Ankara güçleri arasýnda kati surette bir savaþ yaþanmadý. Bu kuvvetlere karþý yerel halkýn silaha sarýldýðý doðru. Ancak bunun Ankara’ya mal edilmesi mümkün mü? Bence deðil. Ankara kuvvetlerinin çarpýþtýðý kuvvet ise Yunan kuvvetleri. Peki bunun dýþýnda siyaset ve çatýþma nerelerde odaklanýyor? Yerel ayaklanmalarda, gayri resmi kuvvetlerin tasfiyesinde, muhalif siyasi guruplarýn veya dini ya da etnik cemââtlarýn ezilmesinde ve/veya Meclis’de, karargâhlar da ya da Ýstiklâl Mahkemeleri’inde. Bu gayet normal. Çünkü Padiþah ve saray giderek çöküyor. O konjonktürde boþluðu doldurmaya çalýþan sýnýflar ve onlarýn temsilcileri siyaset sahnesinde yerlerini almaya baþlýyorlar. Aralarýndaki çeliþki antagonist. Þiddet ile çözülmek zorunda. O nedenle müthiþ bir iç savaþ yaþanýyor. Ve bence Ýngiltere de bu durumu görüyordu. Yunan Subayý Christos D. Karassos’un anýlarýnda bu anlatýðýmý destekleyen oldukça ilginç bir bölüm var. Müsadenizle okumak istiyorum.

     "Ýngiliz Generali Milne’nin çektiði hattýn öte tarafýnda, Türkler, istedikleri gibi ordularýný ve devletlerini yeniden yapýlandýrmaktaydýlar.

     “Yunan ordusu, Kemal’in güçlerine karþý ilerleme özgürlüðüne sahip deðildi. Ordumuz, cephe hattý boyunca Türk saldýrýlarýna karþý pasif direniþ gösteriyor ve bu hattý muhafaza etmeye çalýþýyordu.”

     “27 Aðustos’da Yunan Genel Kurmayý’nýn Ýngiliz Genel Kurmayý nezdinde yaptýðý itirazlar üzerine, general Milne, cephe hattýmýzýn bir ilâ bir buçuk km. geniþlemesine izin verdi. 16 Ekim 1919'da ise, hem bulunduðumuz bölgelerde operasyon yapýlmasý için, hem de, saldýrý olduðu takdirde geri püskürtebilmek için 3 km. ilerlememize müsade edildi."

     Karassos’un dedikleri bugüne kadar düþünmemiþ olanlarý düþündürmeli. Görülüyor ki, Ýngiltere ve müttefikleri, Ankara’daki yeni oluþumu ikna etmek için, Yunan kuvvetlerini kâh dizginliyor kâh saldýrtýyor.

      Þimdi gelelim sorunuzun ana boyutuna. Yukarýda söylediklerimi de göz önünde bulundurarak sorunuzu þöyle algýlýyorum. Çerkes Ethem, 1920’lerde desteðini çekmiþ olsaydý iç savaþý kazanabilir miydi? Bence sorun bu deðil. Zira savaþý kazanmak, iþin yarýsý. Emiliano Zabat’da kazanmýþtý. Yunan iç savaþýnda Aris müthiþ bir askeri güçle karþý koymuþtu. Ethem Bey bunlar gibi biri olabilirdi. Fakat, tüm bunlar gerçek bir zafer için kafi deðildir. Dilerseniz baþka bir faraza üzerinde duralým.

      Þayet Mustafa Suphi’nin Türkiye Komünist Fýrkasý, ulusal düzlemde Ýttihatcý, uluslararasý düzlemde ise Ýkinci Enternasyonal’in ideolojisinden köklü bir þekilde kopmuþ olsaydý; Sovyet Rusya’nýn meþru ve haklý olan çýkarlarý ile Anadolu devriminin çýkarlarý arasýnda sadece birlik deðil ayný zamanda, çeliþki olduðunu da kabul etseydi; Kendi baðýmsýz çizgisi doðrultusunda iþçileri ve özelliklede köylüleri saflarýna çekip, parlementerist ve legalist yol yerine, hem toprak devrimini hem de iþgal kuvvetlerine karþý devrimci yolu tercih etseydi; Ethem Bey’in kuvvetleri ile bu bakýþ açýsý doðrultusunda ittifak yapsaydý; tarihin seyri bambaþka olurdu. Kaybetseler dahi, böyle bir akýmýn býrakacaðý siyasi miras bambaþka olurdu. 

     Yamauchi’den alýntý yaparak Kurtuluþ savaþýndaki kadrolarý “Konformistler” ve “Nonkonformistler” olarak ayýrýyorsunuz. Sizce Ethem neden ilerleyen zaman içerisinde savaþý yönlendiren “Konfirmistler” içinde yer almadý?

Kitapta okumuþsunuzdur. Daha iþin baþýnda, örneðin Sivas Kongresinde, Ýsmet Ýnönü’nün Kâzým Karabekir’e yolladýðý Yaþamak için tek uygun çare Amerikan mandasdýr içerikli bir mektubu var. Tabii bu iþin arkasýnda sýrf bu iki kumandan yok. Ahmet Ýzzet Paþa var, Saffet Arýkan ve diðerleri var. Bilal Þimþir’e göre Mustafa Kemal’in de baþlangýçta, Amerikan mandasýna hayýrhah baktýðý yönünde görüþler var. Bunlar baþlangýçta rüþeym halinde. Daha sonra Mustafa Kemal’in, Nutuk’ta söyledikleri var. Ne diyor? Kurtuluþ yolu ararken iki þey olmayacaktý. Ýlkin, Ýtilaf Devletlerine karþý düþmanlýk durumuna girilmeyecekti... diyor. Þimdi tüm bunlar, Konformistlerin, iþin baþýndan beri emperyalistlerle uzlaþmaya gönüllü olduklarýnýn delili. Emperyalist, kapitalist dünya sistemine entegre olmaya hazýr olduklarýný gösteren kuvvetli veriler. Bu yorumumun ön yargýlý ve abartýlý olduðunu varsayalým. Pekii, Cumhuriyet’in ilanýndan üç sene sonra, mesela bu Konformist kadrolarýn baþýnda gelen, Ýsmet Ýnönü’nün, Adana’daki Fransýz sermayeli fabrikalardan birinde hissesinin olmasýný neyle açýklayacaðýz. Açýn bakýn. TKP’nin 1926 Viyana Konferansý’na katýlan Adana delegesi bu durumu, parti konferansýnda rapor ediyor. Aslýnda, burada eþyanýn doðal geliþim seyrini görüyoruz. Cumhuriyet’in kurulmasý ile birlikte, konformizm, komprador bürokrasiye ve/veya komprador kapitalizme dönüþtü.

     Tarihle uðraþanlar bu detaylarý yýllar sonra, arþivlerden, kitaplardan öðreniyorlar. Ethem Bey gibi muharebenin bizzat içinde olanlar ise, Konformistlerin, emperyalistlerle giriþtikleri pazarlýklarý vakti zamanýnda gördüler. Konformistler doðal olarak, Ethem Bey gibi milli burjuvalara ve onlarýn silahlý güçlerine ve kaçýnýlmaz olarak da komünistlere yaþam hakký tanýmýyordu ve tanýmayacaktý. Ýktidar olamayanlar bir tercih yapmak zorundaydýlar. Bu tercih, Ethem Bey gibilerinin sýnýfsal bakýþ açýsýndan kaynaklanan, milli burjuva, anti emperyalist bir tercihti.

     Çerkes Ethem ve Ali Fuat Paþa’nýn Gediz taaruzu yok sayýlýyor ve Ali Fuat Paþa Moskova elçiliðine tayin ediliyor. Bu anlatýmdan hareketle “Merkez”in niyeti savaþý kazanmaktan çok iktidarý elde tutmak” diyebilir miyiz?

 Hakikaten bir baþarý olan Ekim 1920 tarihli Gediz taaruzunu bir yenilgi olarak göstermekle, hakikaten bir baþarýsýzlýk örneði olan Ocak 1921 tarihli Ýnönü önlerindeki çatýþmayý, Birinci Ýnönü Meydan Muharebesi olarak göstermek, ve zafer olarak tanýmlamak aslýna bakarsanýz resmi tarihin, gerçekleri ters yüz etmekte ne denli hünerli olduðunun delilidir.

     Bu durumu anlamak için bir miktar gerilere gitmek gerekir. Geliþmelerin seyrini dikkatli takip etmek gerekir. Ethem Bey, komutasýndaki güçlerle, Ekim 1919, Þubat 1920’deki Anzavur isyanlarýný bastýrýyor. Haziran 1920’de Yozgat’ta Çapanoðlu isyanýný bastýrýyor. Temmuz ve Aðustos 1920’de Yunan taaruzlarýný geri püskürtüyor. Tam bu arada, düzenli ordunun denetimindeki Bursa, tek kurþun atýlmadan Yunan kuvvetlerinin eline geçiyor. Ethem Bey, iþte bu ortamda popülaritesinin doruk noktasýndadýr. Bolþevik güçlerle çok sýký baðlara sahiptir. Düþünün bir. O yýllarda 3000 adet daðýtýlan Ýslam Bolþevik Gazetesi, Seyyare Yeni Dünya, Ethem Bey’in desteði ile çýkmaktadýr. Harp sanayisinin merkezi denebilecek ve hatýrý sayýlýr bir iþçi potansiyelinin olduðu Eskiþehir, Ethem Bey’in denetimi altýndadýr. Þerif Manatov gibi komünistler bu þehirde iþçilere seminerler vermektedirler. Eskiþehir sokaklarýnda, Ethem Bey ve yandaþlarýnýn subaylýk mesleði ve zorunlu askerliðe karþý propaganda yaptýklarý görülmüþtür. Ethem Bey’in güçlerinin safýnda 700 kiþilik bir Bolþevik taburu oluþturulmuþtur. Ethem Bey’i öven, komünist tarzda marþlar bestelenmiþtir. Ve Ankara’da mecliste, düzenli ordu meselesi sorgulanmaya baþlanmýþ, hatta, ordu da rütbelerin kaldýrýlmasý fikri bile gündeme gelmiþtir. Þimdi siz resmi tarihin yerinde olsanýz, Ekim 1920’de, bu þartlarda, Ethem Bey’in popülaritesini daha da artýracak olan Gediz taarruzunu bir zafer olarak adlandýrýr mýsýnýz? Hayýr adlandýramazsýnýz. Yaparsanýz, Yunan düzenli ordusuna karþý gayri nizami partizan savaþýný kabul etmiþ olursunuz. Bu Konformizmin felsefesine aykýrýdýr.

     Konformistlere göre, savaþýn bir an evvel bitmesi yegane çýkar yoldur. Savaþ, ne kadar uzun sürerse, savaþ sahnesindeki tüm aktörlerin -ezen ve ezilen sýnýflarýn- niyetleri, arzularý, hülyalarý hepsi zambak gibi açacak ve kendisini ele verecektir. Kimin neyi niçin yaptýðý ortaya çýkacaktýr. Savaþa kumanda eden, hakim sýnýflar ve onlarýn ideolojisi bunu katiyen arzu etmezler. Düzenli bir ordu, sonuçta, fakir halkýn evlatlarýnýn zorunlu olarak, emir-kumanda ile -siz buna cebir deyin- birarada tutulmasý demektir. Bu arada yöneten ile yönetilen arasýndaki çeliþki, hele hele savaþ þartlarýnda kendisini çok bariz bir þekilde gösterir. Böylesi bir ordunun savaþý çabuk bitirmesi kendi hayrýnadýr.

     O nedenle, Konformistler, Gediz’in bir maðlubiyet olduðunu söyleyip, bu cepheyi -yani Batý Cephesi’ni- yeniden tasnif etmek zorundaydýlar. Yapýlan da bu olmuþtur. Netice itibariyle, Konformistler, hem savaþý kendi dünya görüþleri doðrultusunda kazanmak hem de iktidarlarýný pekiþtirmek ve muhafaza etmek zorundaydýlar. 

     Çerkes’in Mustafa Kemal ve Ankara yönetimine çok aðýr telgraflarý ve sözlerini kitaba koymuþsunuz. Yasal zorunluluklardan dolayý kitaba koymadýðýnýz baþka belgeler oldu mu? Yani Çerkes’in daha aðýr sözleri ve ithamlarý var mý?

     Ben bu çalýþmaya baþladýðýmda, her þeyden evvel katiyen bir oto-sansür uygulamadým. Hiçbir yayýnevinin de uygulamasýna müsaade etmedim. Ýletiþim Yayýnlarý, kitaptaki Ethem Bey’e ait bölümleri çýkarýn dedi. Kabul etmedim. Ne kitabýn birinci baskýsýný yapan Belge Yayýnlarý ne de, ikinci baskýsýný yapan Versus Kitap benden böylesi bir talepte bulundular. Her ikisi de onurlu bir duruþ sergilediler.

     Kitaba yazdýðým önsöz de, Ethem Beyin, ömrünün geriye kalan takriben yirmi yýllýk döneminin araþtýrýlmasý gerektiðini belirttim. Elimdeki arþiv materyalleri ile -Ethem Bey’in kitaba aldýðým risalesi hariç-, yaptýðým araþtýrmayý 20’lerin sonlarýna kadar takip edebildim. Þartlar el verdiðinde bu araþtýrmayý devam ettireceðim. 30’lu ve 40’lý yýllara iliþkin o zaman deðerlendirebileceðim kimi materyalleri, örneðin, Ethem Bey’in deðil ama aðabeyi Reþid Beyin kaleme aldýðý mektuplarý, çalýþmanýn ikinci bölümü diyebileceðimiz kitapta deðerlendireceðim. 

     Çerkes’in asýl mücadelesi Ýsmet Ýnönü ile mi yoksa Mustafa Kemal ile mi?

     Ethem Bey’in 31 Aralýk 1921’de Genel Kurmay Baþkanlýðý’na çektiði, Bâki Ýlk Selam sözleri ile biten telgrafý, çok açýk bir biçimde, sadece Ýsmet Ýnönü veya Mustafa Kemal’i deðil, onlarýnda ve diðerlerinin de içinde olduðu bütün bir kurumlar zincirini (Ordu ve Meclisi) karþýsýna almaktadýr. Dolayýsýyla, kimi tarihçilerin, Ethem Bey ile Ankara arasýndaki anatonizmanýn neticelerini, Ýsmet Ýnönü’ye havale etmeleri, ya da Mustafa Kemal’in bunlardan hiç haberi yoktu, birilerinin dolduruþuna geldi türünden izahatlara kalkýþmalarý gerçeklerle baðdaþmamaktadýr. 

     Ethem Bey,  muhtelif aflar çýkmasýna karþýn neden Türkiye’ye dönmek istemedi. Ýsmet Paþa’nýn süren iktidarý bunun en önemli sebebi olabilir mi?

     Benim de tahminim bu yönde. Fakat bu sorunuzun cevabý, araþtýrmanýn ikinci bölümünün konusu. Bu konuda elimizde þimdilik hiçbir veri yok.  

     Bu çalýþmayý ne kadar zamanda tamamladýnýz. Hangi kaynaklara ulaþtýnýz?

     Çalýþma dört sene sürdü. Sýrasýyla, Alman, Fransýz, Ýngiliz ve Yunan arþivlerinden belgelere ulaþtým. Resmi tarihin sað ve sol, bütün versiyonlarýný okumaya çalýþtým. Yabancý tarihçilerin kapýlarýný çaldým. Onlarýn fikirlerini dinledim. Ahretlik sorular sordum. Avrupa’da belli baþlý bilinen, gezmediðim kütüphane kalmadý. Sonuçta bu eser ortaya çýktý.

     Ben büyük bir iþ baþardýðým iddiasýnda deðilim. Bakýn önemli bir hususun altýný burada çizmek isterim. Türkiye devrimci hareketinin üzerinde, Türk resmi tarihinin gölgesi her zaman olmuþtur. Bu gölgenin varlýðýnda, geçmiþte TKP’nin ve þimdi de komprador Marksistlerin büyük payý olmuþtur. Bunlar açýsýndan Ethem Bey haindir. Bahsettiðim gölgeye ve o gölgenin müsebbiblerine, Ethem Bey hakkýndaki saptamalarý da dahil yegane itiraz, Ýbrahim Kaypakkaya’dan gelmiþtir. Elinde hiçbir arþiv imkaný olmadan, güçlü bir siyasi ideolojik derinlikle, hatta Lenin ve Stalin’e de karþý gelerek, Kemalizm’in harkulade teþhisini yapmýþtýr. Çerkes Ethem meselesinde de, O, hain deðil Yeþil Sosyalisttir demiþtir. Benim yaptýðým, sadece, elimdeki imkanlarla, bulduðum arþiv belgeleri ile Kaypakkaya’nýn otuz küsür sene evvel kaleme aldýðý o cihan þumul eserinin üzerindeki tozu üflemek olmuþtur.

     Bundan sonraki çalýþmanýz ne olacak?

     Mustafa Suphi ve yoldaþlarýný kim öldürdü? Þu anda üzerinde çalýþtýðým konu bu

Yeni harman aðustos 2006 sayýsý

      Röp:Gürkan Hacýr

      gurkan@leman.com.tr